Mahatma Jyotirao Phule Information

महात्मा फुलेंविषयी संक्षिप्त माहिती:

ओळखमाहिती
जन्म११ एप्रिल, १८२७ मध्ये काटगून, जिल्हा सातारा, महाराष्ट्र, भारत
पत्नीसावित्रीबाई फुले
इतर नावेजोतिबा, ज्योतिबा, आणि जोतीराव
त्यांचा आवड आणि कलनीतिशास्त्र, मानव शास्त्र, शिक्षण, सामाजिक सुधारणा
मृत्यू२८ नोव्हेंबर, १८९० पुणे जिल्हा, ब्रिटिश इंडिया (सध्याचा महाराष्ट्र, भारत)

महात्मा फुलेंविषयी सविस्तर माहिती:

  • महात्मा ज्योतिराव फुले हे एक थोर समाजसुधारक, विचारवंत, आणि लेखक होते.
  • समाजातील जातीभेद, अस्पृश्यतेचा पडदा हटवून त्यांनी समाजाला नवीन विचारधारा दिली. शैक्षणिक क्षेत्रात समाजाला प्रबळ बनायचे असेल तर स्त्रियांना शिक्षण मिळाले पाहिजे, असा फुलेंचे विचार होता. त्यासाठी त्यांनी महिलांना शिक्षण देण्यासाठी स्वतःच्या पत्नी म्हणजेच सावित्रीबाईंना शिकविले. फुलेंनी मुलींच्या शिक्षणाकरिता पुण्यातील तात्यासाहेब भिडेंच्या निवास्थानी १८४८ साली भारतातील पहिली मुलींची शाळा सुरु केली. शाळेत शिकविण्यासाठी त्यांच्या पत्नी सावित्रीबाईंना प्रेरीतदेखील केले. जातीयता आणि अस्पृश्यतेचे सावट दूर करून त्यांनी निम्न स्तरांतील मुलींना शिक्षणासाठी प्रेरित केले.
  • सन २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी त्यांनी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. यानुसार, निम्न जातीच्या लोकांना सामान हक्क मिळण्याच्या दृष्टीने प्रयत्न केले. तसेच, उत्पिडीत जाती आणि वर्गाच्या उन्नतीसाठी काम केले गेले.
  • महात्मा फुले यांना लैंगरेंजमधील समाज सुधारणा चळवळीमधील महत्वाचे घटक मानले जाते.
Mahatma Phule Information in Marathi Language
Image Credits: Samreenshaikh

महात्मा फुलेंचे आरंभिक जीवन:

महात्मा फुलेंचा जन्म हिंदू समाजातील क्षुद्र मानल्या जाणाऱ्या माळी समाजात झाला. या समाजातील लोक मुख्यतः भाजी विक्रेते, किंवा फुलविक्रीचा पारंपरिक व्यवसाय करत. त्यांच्या कुटुंबाचे गोर्हे मूळ आडनाव. महात्मा फुलेंचे आजोबा हे काटगुन याच गावात चौगुला म्हणजे एक सामान्य नोकर म्हणून कार्यरत होते. परंतु, काही कारणाने ते पुण्यातील खानवडी येथे स्तलांतरित झाले.

पुण्यात आल्यानंतर त्यांची चांगली आर्थिक प्रगती झाली. परंतु, त्यांच्या एकुलता एक मुलगा शेतीबा हा थोडा कमकुवत बुद्धीचा असल्याने त्याने सर्व संपत्तीची उधळपट्टी केली. ज्यामुळे, त्याला त्यांच्या तिन्ही मुलांसमवेत उत्पन्नाच्या शोधात पूना येथे स्थलांतर करावे लागले. तेथे त्याच्या तिन्ही मुलांना फुलविक्रेत्यांनी त्यांच्या व्यवसाय शिकवला. हळूहळू या व्यवसायात ते इतके पारंगत झाले की, गोराखेंच्या जागी त्यांनी फुले हे आडनाव स्वीकारले.

बाजीराव द्वितीय यांच्या कारकिर्दीत त्यांनी शाही दरबारातील धार्मिक विधी आणि इतर समारंभासाठी पुष्पे, गाद्या, तसेच इतर सामान पुरण्याचेही काम केले. फुले बंधूंच्या कार्याला प्रेरित होऊन पेशवा बाजीराव द्वितीय यांनी ३५ एकर (१४ हेक्टर) जमीन इनाम म्हणून दिली. इनाम म्हणून दिलेल्या जमिनीवर कर लादला जात नाही. महात्मा फुलेंच्या मोठ्या भावाने ती सर्व संपत्ती स्वतःच्या नावे केली. त्यामुळे, ज्योतिराव फुलेंचे वडिलांना आणि त्यांचे दुसरे बंधू गोविंदराव यांना शेती आणि फुलांचा व्यवसाय करण्याशिवाय दुसरा मार्ग उरला नाही.

गोविंदरावांनी चिमणाबाईंशी विवाह केला आणि त्यांना दोन मुले झाली. परंतु, चिमणाबाईचा अकाली मृत्यू होतो. त्या काली माळी समाजही शिक्षणापासून वंचित असल्याने, ज्योतिराव फुलेंना प्राथमिक शाळेनंतर शिकता आले नाही. त्यामुळे, ते दुकानातील व्यवसाय आणि शेतीमधील कामे करण्यात घरच्यांची मदत करू लागले. महात्मा फुलेंना शिकण्याची इच्छा होती, त्यामुळे स्कॉटिश मिशन हायस्कूलमध्ये प्रवेश करण्याची अनुमती मिळवली. त्याबरोबर, ज्योतिबा फुलेंनी त्यांच्या वडिलांकडूनही शिकण्यासाठी सहमती मिळवले. सन १८४७ मध्ये महात्मा फुलेंनी स्वतःचे इंग्रजी शिक्षण पूर्ण केले.

दरम्यान, फुलेंच्या वडिलांनी शोधलेल्या त्यांच्याच जातीतील मुलीबरोबर ज्योतिराव फुले यांनी वयाच्या १३ व्या वर्षी परंपरागत पद्धतीने लग्न केले. त्यानंतर सन १८४८ मध्ये एका घटनेने त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी मिळाली. ज्योतिराव फुले त्यांच्या एका ब्राम्हण मित्राच्या लग्नात गेले. ज्योतिराव फुलेंनी प्रथेप्रमाणे काढल्या जाणाऱ्या लग्नाच्या मिरवणुकीत भाग घेतला, ज्यामुळे मित्राच्या आईवडिलांनी त्यांचा सर्वांसमोर अपमानित केले.

मित्राच्या आईवडील म्हटले की, “खालच्या जातीतील असल्याने त्यांना एवढी समाज असली पाहिजे की, मिरवणुकीसारख्या समारंभांपासून दूर राहावे.”
या घटनेने महात्मा फुलेंना जातीव्यवस्था आणि निम्न जातीवर होणार अन्याय याविषयी चीड निर्माण झाली.

महात्मा ज्योतिराव फुलेंनी केलेल्या सामाजिक कार्यामध्ये अस्पृश्यता निर्मूलन, जातीव्यवस्था, महिला आणि दलित यांचे शिक्षण आणि दलित महिलांचे कल्याण यांचा समावेश होता.

सन १८४८ रोजी महात्मा फुले यांनी अहमदनगरमधील ख्रिस्ती मिशनरी गर्ल्स स्कूलला भेट दिली. दरम्यान, त्यांनी थॉमस पेन यांचे मानव हक्कविषयीचे “राईट्स ऑफ मॅन” हे पुस्तक वाचले. ज्यामुळे, त्यांच्यात सामाजिक न्यायाची तीव्र भावना निर्माण झाली. भारतीय समाजात निम्न जातीतील लोकांचे मोठे नुकसान होत आहे आणि हे नुकसान रोखण्यासाठी या जातीला शिक्षण देणे अनिवार्य आहे.

सन १८४८ च्या शेवटपर्यंत फुलेंनी त्यांच्या पत्नी सावित्रीबाईंना वाचन-लेखन शिकवले. त्यानंतर त्यांनी पुण्यात मुलींना शिकवण्यासाठी पहिली स्वदेशी शाळा सुरु केली. फुलेंनी लिहिलेल्या गुलामगिरी या पुस्तकाप्रमाणे, त्यांची पहिली शाळा ही, ब्राम्हण आणि उच्य वर्गीय मुलींकरिता होती. परंतु, फुलेंच्या चरित्रकाराच्या म्हणण्यानुसार, त्यांनी पहिली शाळा ही, निम्न जातीच्या मुलींकरिता स्थापन केली होती. पुण्यातील पारंपरिक विचारसरणीच्या लोकांना त्यांचे काम मान्य नव्हते. असे असूनही, खूप साऱ्या भारतीय आणि युरोपियन लोकांनी त्यांच्या या कामाला उदारपणे सहकार्य केले.

पुण्यामधील त्याकाळच्या काही पुराणमतवादी लोकांनी फुलेंच्या कुटुंबाला समाजातून बहिष्कृत केले. अशा बिकट परिस्तितीत त्यांना उस्मान शेख नावाच्या मुस्लिम मित्राने आणि त्यांची बहीण फातिमा शेख यांनी मदत केली. तसेच, संपूर्ण समाजाने वाळीत टाकल्यानंतरही या मित्राने त्यांच्या घराच्या प्रांगणात शाळा सुरु करण्यास मदत केली. त्यानंतर, ज्योतिबा फुलेंनी महार आणि मांग यांसारख्या अस्पृश्य समजल्या जाणाऱ्या जातीतील मुलींना शाळा सुरु केल्या. सन १९५२ मध्ये, महात्मा फुलेंच्या अवघ्या तीन शाळा आणि त्यामध्ये जवळपास २७३ मुली शिक्षण घेत होत्या.

परंतु, दुर्दैवाने १८५८ पर्यंत सर्वच शाळा बंद पडल्या. एलेनोर झेलिओट यांच्या मते खासगी यूरोपीय देणग्या १८५७ मध्ये झालेल्या उठावामुळे बंद झाल्या तसेच शासकीय पाठिंबाही काढून घेण्यात आला. त्यानंतर, महात्मा फुलेंचा अभ्यासक्रमासंदर्भात विवाद झाला, ज्यामुळे ज्योतिरावांनी शालेय व्यवस्थापन समितीचा राजीनामा दिला.

महात्मा फुलेंच्या स्मरणार्थ बांधलेल्या वास्तू:

महात्मा ज्योतिबा फुले मंडई:

महात्मा ज्योतिबा फुले मंडई
Image Credits: Wikipedia

महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ:

महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ
Image Credits: Amey Kanade

महात्मा फुलेंची महिला कल्याण मोहीम:

त्यांनी विधवा पुनर्विवाहासाठी प्रयत्न केले त्याचप्रमाणे, उच्च जातीतील गर्भवती विधवांच्या सुरक्षित प्रसूती होण्यासाठी १८६३ साली घर खुले केले. बालहत्येचे प्रमाण रोखण्यासाठी त्यांनी अनाथाश्रम सुरु केले. सामाजिक जातीभेद आणि अस्पृश्यतेचा पगडा दूर करण्यासाठी त्यांनी निम्न जातीच्या लोकांकरिता स्वतःच्या मालकीची विहीर आणि घर खुले केले.

खालील लेखदेखील आपणाला वाचण्यास आवडतील:

शिक्षण क्षेत्रातील कर्मवीर

महात्मा फुलेंचे जाती आणि धर्मांविषयीचे विचार:

महात्मा ज्योतिराव फुलेंनी आर्यांचे भारतावरील आक्रमण आणि त्याविषयीचा ऐतिहासिक सिद्धांत पुन्हा सांगितला. फुलेंनी या सिद्धांतात थोडा बदल केला. भारताला विजयी करणारे आर्य, या सिद्धांताचे पुरस्कर्ते हे वांशिकदृष्ट्या श्रेष्ठ मानले गेले. हे जातीयदृष्ट्या स्वतःला श्रेष्ट मानणारे लोक खरे म्हणजे भारतातील स्थानिक लोकांचे शोषण करणारे लोक होते. फुलेंचा असा विश्वास होता की, जातीय व्यवस्थेला सामाजिक विभाजनाच्या एका रचनेमध्ये स्थापित करण्यात आले. जेणेकरून ब्राम्हण समाजासारख्या उच्च वर्गीयांची आणि त्यांच्या येणाऱ्या नवीन पिढीची प्रतिष्ठा सुनिश्चित होईल.

भारतावर झालेल्या मुस्लिम आक्रमणामुळे या दडपशाहीला परदेशी शासकांनी जोड मिळाली. त्यामुळे, निम्न जातीवरील होणार अन्याय वाढला. त्याउलट, ब्रिटिश काळात या प्रकारचा अन्याय रोखण्यास मनापासून प्रयत्न केले. कारण, ब्रिटिश शासनाने हे वर्णाश्रम व्यवस्थेचे कधीही समर्थन केले नाही. महात्मा फुलेंनी त्यांच्या “गुलामगिरी” या पुस्तकात ख्रिश्चन मिशनरी आणि इंग्रज वसाहतवाद्यांचे आभार मानले. याचे कारण असे की, त्यांनीच पहिल्यांदा खालच्या जातीतील लोकही मानवी हक्कांसाठी पात्र आहेत याची जाणीव करून दिली.

हे पुस्तक, ज्याचे शीर्षक “स्लॅव्हरी” म्हणून इंग्रजीत भाषांतरित आहे आणि ज्यात स्त्रिया, जाती सुधारणे आणि क्रांती यांचा समावेश होता. हे पुस्तक अमेरिकेतील लोकांना गुलामगिरी संपविण्याच्या उद्देशाने समर्पित केले गेले.

भारतीय पौराणिक महाकाव्य रामायणातील आर्य विजयामुळे नायक श्रीराम यांनादेखील फुलेंनी दडपशाहीचे प्रतीक यादृष्टीनेच पहिले. जातीवावस्थेला मूलभूत कारण असलेल्या उच्च जातीला जन्मतः श्रेष्ट बनवणारे हिंदू धर्मग्रंथ वेदांवर आक्रमण करण्यापासून महात्मा फुलेंनी सुरुवात केली होती. तसेच फुले यांना असत्य चेतनाचे एक स्वरूप मानतात.

फुलेंनी तुटलेली आणि चिरडलेली हे शब्द पारंपारिक वर्ण पध्दतीबाहेरील लोकांच्या हालाकीचे वर्णन करण्यासाठी मराठी भाषेत आणले. ही शब्दरचना १९७० च्या दशकात दलित पँथर्सने लोकप्रिय केली.

सन १८८४ मधील शिक्षण आयोगात महात्मा फुलेंनी निम्न जातीतील लोकांना शिक्षणासाठी मदत मागितली. त्याची चांगल्या प्रकारे अंमलबजावणी करण्यासाठी त्यांनी खेड्यातील प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करण्याचे समर्थन केले. त्याचप्रमाणे निम्न जातींच्या लोकांना शाळा आणि महाविद्यालयीन शिक्षणाकरिता प्रोत्साहन मिळावे याकरिता त्यांनी प्रयत्न केले.

महात्मा फुलेंकडून सत्यशोधक समाजाची स्थापना:

२४ सप्टेंबर १८७३ या दिवशी फुले यांनी भारतीय महिला, शूद्र आणि दलित यांसारखे वंचित आणि उदासीन वर्गांचे हक्क मिळवून देण्याच्या उद्देशाने “सत्यशोधक समाजाची” स्थापना केली. या संघटनेद्वारे फुलेंनी मूर्तिपूजा, जातीभेद आणि वर्णव्यवस्थेवर कठोर प्रहार केला. महात्मा फुलेंनी याजकांनी गरज नाकारून समाजामध्ये तर्कशुद्ध विचारसरणीचा प्रसार केला.

सत्यशोधक समाजामध्ये आनंद, ऐक्य, समानता, मानवी कल्याण, सोपे धार्मिक संस्कार आणि तत्त्वे यांना आदर्श मानले. पुण्यातील दीनबंधू नावाच्या वृत्तपत्राने वेळोवेळी सत्यशोधक समाजाच्या विचारांना आवाज दिला.

ब्राह्मण, मुस्लिम आदी सर्व जातींतील लोकांबरोबर सरकारी अधिकारी यांचाही या सत्यशोधक समाजात समावेश होता. फुले ज्या माळी समाजातून होते त्या जातीतील लोकांनी या सत्यशोधक समाजाची आघाडी स्वीकारून आणि लागणारी आर्थिक मदतही पुरवली.

महात्मा ज्योतिबा फुलेंचे व्यवसाय:

सामाजिक कार्यकर्त्याव्यतिरिक्त फुलेंनी एक व्यवसायदार म्हणूनही काम केले. सन १८८२, मध्ये त्यांना स्वतःला शेतकरी आणि व्यापाऱ्याबरोबरच महानगरपालिकेत कंत्राटदार म्हणून निवडण्यात आले. पुण्यामध्ये मांजरी येथे फुलेंची ६० एकर (२४ हेक्टर) शेतजमीन होती. सन १८७० साली मुळा-मुठा धरणावर धरणाचे काम सुरु होते. यादरम्यान काही काळासाठी, महात्मा फुलेंनी सरकारी कंत्राटदार म्हणून काम पाहिले त्याचबरोबर त्यांनी धरणाकरिता आवश्यक असणारी बांधकाम सामग्रीचीही पुरवणी केली.

त्यानंतर, त्यांना पुण्यातील येरवडा कारागृह तसेच कात्रज बोगदा यांच्या बांधकामाकरिता कामगार पुरविण्याचे कंत्राट मिळाले. सन १८६३ मध्ये महात्मा ज्योतिराव फुलेंनी स्थापन केलेला आणखी एक व्यवसाय म्हणजे धातु-निर्णायक उपकरणे पुरविण्याचा. सन १८७६ मध्ये त्यांची नगरपरिषद सदस्य म्हणून नेमणून झाली. सन १८८३ सालापर्यंत त्यांनी याच निवड न झालेल्या पदावर काम केले.

Featured Image Credits: Wikipedia

Similar Posts